Nghịch lý người giàu Việt Nam: Tài sản lớn nhưng thiếu tiền mặt
Sở hữu khối tài sản hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD không đồng nghĩa với việc chủ doanh nghiệp luôn chủ động về tài chính. Khi phần lớn tài sản tập trung trong doanh nghiệp và bất động sản, giới giàu có có thể rơi vào tình trạng thiếu thanh khoản, bỏ lỡ cơ hội đầu tư và thậm chí làm suy giảm giá trị cơ nghiệp của chính mình.
Tài sản lớn nhưng mắc kẹt trong bất động sản
Một doanh nhân sở hữu khối tài sản trị giá 100 triệu USD, gồm 50 triệu USD cổ phần doanh nghiệp, 20 triệu USD bất động sản và 30 triệu USD tiền mặt. Nhìn vào quy mô tài sản, đây là một nhà đầu tư có tiềm lực tài chính đáng kể. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải gia đình doanh chủ nào cũng có khả năng phân bổ và sử dụng nguồn lực linh hoạt như vậy.
Theo bà Nguyễn Thị Minh Thu - Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn tài chính và đầu tư Index Partners, nhiều gia đình doanh chủ tại Việt Nam vẫn tập trung phần lớn tài sản trong doanh nghiệp do chính họ sở hữu, thay vì phân bổ sang các lớp tài sản khác nhau. Việc thiếu một hội đồng đầu tư chuyên trách cũng khiến các quyết định quản lý danh mục chủ yếu phụ thuộc vào chủ doanh nghiệp.
Bà Nguyễn Thị Minh Thu, Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn tài chính và đầu tư Index Partners.
Một trong những vướng mắc lớn là việc rút lợi nhuận từ doanh nghiệp để đầu tư với tư cách cá nhân. Nếu thực hiện thông qua chia cổ tức, chủ sở hữu phải chờ hoàn tất báo cáo tài chính, kiểm toán và các nghĩa vụ thuế liên quan. Quá trình này khiến dòng tiền không thể dịch chuyển ngay lập tức.
Thay vì đi theo quy trình minh bạch, một số doanh chủ lựa chọn rút tiền thông qua các khoản vay cổ đông, theo thói quen doanh nghiệp có tiền là có thể lấy ra sử dụng.
Tuy nhiên, bà Minh Thu cảnh báo cách làm này tiềm ẩn rủi ro lớn, nhất là khi doanh nghiệp muốn mở rộng quy mô và huy động vốn từ ngân hàng hoặc nhà đầu tư nước ngoài.
Trong mắt các định chế tài chính quốc tế, những khoản vay cổ đông không tạo ra thu nhập lãi cho doanh nghiệp có thể trở thành dấu hiệu cảnh báo về tính minh bạch tài chính và chất lượng quản trị. Điều này khiến doanh nghiệp có nguy cơ bị định giá thấp, thậm chí đánh mất cơ hội tiếp cận dòng vốn ngoại.
Nghịch lý nằm ở chỗ, việc chủ doanh nghiệp tùy tiện rút tiền phục vụ nhu cầu cá nhân có thể làm suy giảm giá trị tài sản lớn nhất của gia đình là chính doanh nghiệp đó. Trong khi đó, những nhu cầu đầu tư mới hoàn toàn có thể được đáp ứng bằng các nguồn vốn bên ngoài nếu doanh nghiệp duy trì được cấu trúc tài chính lành mạnh.
Không chỉ mắc kẹt trong doanh nghiệp, việc tập trung quá nhiều tài sản vào bất động sản cũng khiến giới giàu đối mặt với bài toán thanh khoản. Theo bà Minh Thu, doanh chủ không thể chỉ nắm giữ những nhà máy quy mô lớn hay các tòa nhà có giá trị cao nhưng không tạo ra dòng tiền.
"Cơ hội mới luôn xuất hiện. Nếu dồn hết vốn vào bất động sản, khi thị trường đóng băng, họ sẽ không còn tiền mặt để bước vào các cuộc chơi mới", bà Thu nhấn mạnh.
Bà cho biết, kể từ chu kỳ tăng lãi suất sau đại dịch Covid-19, các văn phòng quản lý gia sản (Family Office) trên thế giới đã có sự dịch chuyển đáng kể sang những tài sản tạo dòng tiền ổn định như trái phiếu và các khoản nợ ưu tiên thanh toán, thay vì tập trung nắm giữ những tài sản có giá trị lớn nhưng khó chuyển đổi thành tiền.
Việc sở hữu bất động sản chỉ với kỳ vọng tăng giá có thể khiến nhà đầu tư phải chịu chi phí cơ hội do vốn bị đọng lại, đồng thời phát sinh chi phí duy trì tài sản. Nếu sử dụng đòn bẩy tài chính, áp lực trả nợ và lãi vay còn gia tăng. Vì vậy, ngay cả khi giá trị bất động sản tăng lên, nhà đầu tư vẫn có thể gặp khó khăn nếu không thể chuyển đổi tài sản thành tiền đúng thời điểm cần thiết.
Ông Duc Tran, Quản lý đầu tư và quan hệ nhà đầu tư tại Vietnam Investments Group (VIG).
Theo bà Minh Thu, mặt bằng lãi suất neo cao trong năm 2027 có thể tạo ra sự phân hóa rõ nét giữa các nhà đầu tư. Những chủ sở hữu gặp đứt gãy thanh khoản có thể buộc phải bán tài sản chất lượng với mức chiết khấu sâu. Ngược lại, nhà đầu tư có sẵn tiền mặt sẽ có lợi thế nắm bắt cơ hội mua vào khi thị trường điều chỉnh.
Cơ hội cũng có thể xuất hiện trên thị trường vốn tư nhân. Ông Duc Tran, Quản lý đầu tư và quan hệ nhà đầu tư tại Vietnam Investments Group (VIG), nhận định lãi suất cao khiến chi phí vay ngân hàng trở nên đắt đỏ, thúc đẩy nhiều doanh nghiệp tư nhân cân nhắc bán một phần cổ phần để bổ sung nguồn lực tài chính.
VIG dự kiến tăng tỷ trọng đầu tư vào các doanh nghiệp tư nhân trong thời gian tới, song sẽ lựa chọn thận trọng trên cơ sở am hiểu ngành nghề và khả năng kiểm soát rủi ro tập trung.
Từ tích lũy tài sản sang quản trị gia sản dài hạn
Những khó khăn về thanh khoản cho thấy khoảng cách trong tư duy quản lý gia sản giữa Việt Nam và các thị trường phát triển. Theo ông Duc Tran, một khảo sát thị trường cho thấy khoảng 87% tài sản của các hộ gia đình Việt Nam đang tập trung ở bất động sản.
Trong khi đó, báo cáo năm 2023 của UBS cho thấy danh mục của các Family Office trên thế giới được phân bổ đa dạng hơn, với khoảng 30% ở cổ phiếu niêm yết, 21% ở vốn cổ phần tư nhân, 19% ở trái phiếu, 8% ở tiền mặt và 11% ở bất động sản.
Sự khác biệt không chỉ nằm ở tỷ trọng từng loại tài sản mà còn ở cách tổ chức quản lý. Các Family Office quốc tế thường phân chia tài sản thành nhiều lớp, mỗi lớp đảm nhiệm một chức năng cụ thể trong chiến lược đầu tư tổng thể. Trong khi đó, nhiều gia đình Việt Nam vẫn có xu hướng tích trữ đất đai và vàng, một phần do thị trường tài chính trong nước chưa đủ sâu và thiếu các sản phẩm đầu tư đa dạng.
Về cơ cấu quản trị, khoảng 60% Family Office trên thế giới có hội đồng đầu tư chuyên trách và hơn một nửa xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn. Tại Việt Nam, tỷ lệ gia đình có kế hoạch đầu tư dài hạn chưa đến 30%, trong khi nhiều quyết định vẫn được đưa ra theo từng thương vụ riêng lẻ.
Toàn cảnh Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2027 tổ chức ngày 12/11.
Để thu hẹp khoảng cách này, bà Nguyễn Thị Minh Thu cho rằng cần sớm hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình Family Office, nhất là trong bối cảnh Việt Nam hướng tới xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế. Hiện nay, ngay cả khi các gia đình thuê được chuyên gia quản lý tài sản, những hạn chế về cơ chế pháp lý vẫn có thể gây khó khăn cho việc điều chuyển vốn giữa các lớp tài sản.
Bà dẫn chứng Singapore, nơi phần lớn Family Office được thiết lập dưới mô hình quỹ hoặc Công ty vốn biến đổi (VCC). Cấu trúc này tạo điều kiện để dòng vốn luân chuyển thuận lợi giữa các thị trường, đồng thời giúp nhà đầu tư tiếp cận những chính sách ưu đãi thuế rõ ràng.
Một hệ thống quản trị chuyên nghiệp còn có ý nghĩa trong việc giải quyết bài toán chuyển giao tài sản giữa các thế hệ. Khi thế hệ đi trước có xu hướng ưu tiên tích lũy những tài sản truyền thống, còn thế hệ kế tiếp muốn đầu tư vào các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo (AI), xung đột về khẩu vị rủi ro và chiến lược phân bổ vốn có thể xuất hiện.
Theo bà Minh Thu, một hội đồng chuyên môn độc lập có thể đóng vai trò trung gian, dung hòa quan điểm của các thế hệ và xây dựng lộ trình phân bổ tài sản phù hợp.
Lãnh đạo Index Partners cho biết, mối quan tâm của các gia đình siêu giàu tại Việt Nam và Đông Nam Á đang dần chuyển từ việc tối đa hóa lợi nhuận ở từng thương vụ sang bảo toàn tài sản, duy trì thanh khoản và tăng trưởng bền vững cho toàn bộ danh mục.
Theo đó, việc xây dựng chiến lược quản trị gia sản với tầm nhìn 3 năm, 5 năm hay 7 năm không chỉ giúp các gia đình duy trì cơ nghiệp qua nhiều thế hệ mà còn bảo đảm nguồn lực sẵn sàng khi những cơ hội đầu tư mới xuất hiện.
Kỳ Thư/VietnamFinance
