´Ma trận´ pháp lý tạo rủi ro đa tầng cho doanh nghiệp
Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, quản trị rủi ro pháp lý không còn là lựa chọn mà trở thành năng lực cốt lõi. Tuy nhiên, cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý vẫn đang thiếu công cụ, thiếu tư duy hệ thống và thiếu sự phối hợp cần thiết để kiểm soát rủi ro ngay từ đầu.
Khoảng trống lớn của doanh nghiệp
Trong thực tiễn hoạt động đầu tư, kinh doanh, một trong những điểm yếu phổ biến của doanh nghiệp là chưa nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý ngay từ giai đoạn đầu. Điều này thể hiện rõ trong cách tiếp cận đối với tài sản trí tuệ – một loại tài sản vô hình nhưng ngày càng đóng vai trò quan trọng.
Ông Nguyễn Dũng Tiến - Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Sở hữu trí tuệ VCCI cho biết, tài sản trí tuệ có đặc điểm khác biệt so với tài sản hữu hình ở chỗ càng khai thác, sử dụng thì giá trị càng gia tăng. Tuy nhiên, loại tài sản này không thể hình thành ngay lập tức mà đòi hỏi một quá trình tích lũy lâu dài, tương tự như việc nuôi dưỡng một giá trị bền vững.
Theo ông Tiến, khi xây dựng thương hiệu, doanh nghiệp không chỉ tạo ra một cái tên mà còn gửi gắm định hướng phát triển dài hạn. Tuy vậy, để thương hiệu thực sự có giá trị, cần quá trình xây dựng, gìn giữ và phát triển liên tục. Vấn đề cốt lõi nằm ở nhận thức khi nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hiểu đầy đủ về tài sản trí tuệ, dẫn đến những rủi ro đáng tiếc.
Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp sở hữu tài sản trí tuệ nhưng không nhận diện được, hoặc vô tình sử dụng tài sản của bên khác mà không hay biết. Việc không chủ động đăng ký bảo hộ cũng là một hạn chế phổ biến, khiến doanh nghiệp dễ rơi vào tranh chấp khi mở rộng hoạt động.
Đáng lưu ý, tài sản trí tuệ mang tính lãnh thổ rõ rệt. Việc đăng ký bảo hộ tại Việt Nam không đồng nghĩa với việc được bảo vệ ở thị trường quốc tế. Do đó, khi mở rộng ra nước ngoài, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ mất thương hiệu và thậm chí phải mua lại chính tài sản của mình.
Từ thực tế này, ông Tiến cho rằng doanh nghiệp cần bắt đầu từ việc nâng cao nhận thức, chủ động đăng ký và quản lý tài sản trí tuệ ngay từ sớm như một phần không thể thiếu trong chiến lược kinh doanh.
Ở góc độ rộng hơn, ông Nguyễn Tiến Quang - Giám đốc VCCI miền Trung – Tây Nguyên nhận định, môi trường kinh doanh hiện nay đang biến động rất nhanh và khó dự báo. Những yếu tố như xung đột địa chính trị, biến động giá nguyên liệu hay thay đổi thị trường đều có thể kéo theo rủi ro pháp lý và rủi ro trong thực thi các cam kết thương mại.
Đặc biệt, trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh, tốc độ phản ứng của thị trường diễn ra gần như tức thời. Điều này tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp, nhất là khi chưa có kịch bản ứng phó phù hợp hoặc chưa gắn chuyển đổi số vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Theo ông Quang, với các doanh nghiệp nhỏ và vừa – nhóm đối tượng có nguồn lực hạn chế – thách thức này càng trở nên rõ nét. Do đó, ngoài việc xây dựng kế hoạch kinh doanh, doanh nghiệp cần song hành với các kịch bản phòng ngừa rủi ro. Việc chỉ tập trung vào mục tiêu doanh thu, lợi nhuận mà bỏ qua yếu tố rủi ro là cách tiếp cận không còn phù hợp.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chủ động tiếp cận các dịch vụ tư vấn pháp lý, bao gồm cả những dịch vụ miễn phí do các cơ quan quản lý cung cấp. Đồng thời, việc tham gia các chương trình đào tạo mang tính thực tiễn cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực ứng phó.
Tuy nhiên, ông Quang cũng thẳng thắn nhìn nhận, phía cơ quan quản lý nhà nước cần nâng cao chất lượng hỗ trợ. Dù đã có nhiều công cụ như website, ứng dụng, nhưng nội dung tư vấn vẫn chưa thực sự đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp. Trong bối cảnh mới, việc ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo để cung cấp dịch vụ 24/7 là hướng đi cần thiết.
Rủi ro pháp lý không chỉ là vấn đề của DN
Luật sư Đinh Ánh Tuyết, Luật sư sáng lập và điều hành Văn phòng Luật sư IDVN, Trọng tài viên VIAC cho rằng, doanh nghiệp hiện phải đối mặt với hệ thống rủi ro đa tầng, từ hoạt động kinh doanh hàng ngày, hệ thống pháp lý trong nước, các cam kết quốc tế cho đến những yếu tố khó lường như dịch bệnh hay xung đột địa chính trị.
Trong bối cảnh đó, việc xây dựng cơ chế đánh giá rủi ro là yêu cầu bắt buộc. Với các doanh nghiệp lớn, điều này thường được thực hiện thông qua bộ phận pháp chế và quản lý rủi ro, với các “ma trận rủi ro” giúp dự liệu tình huống và phương án xử lý.
Tuy nhiên, với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bài toán đặt ra là làm thế nào để triển khai khi nguồn lực hạn chế. Theo luật sư Tuyết, các công cụ công nghệ, bao gồm AI, có thể hỗ trợ bước đầu, nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người. Quyết định cuối cùng vẫn cần dựa trên kinh nghiệm và chuyên môn pháp lý.
Một điểm đáng chú ý là rủi ro không chỉ đến từ quan hệ hợp đồng giữa hai bên, mà còn phát sinh từ các bên thứ ba như đơn vị vận chuyển, bảo hiểm. Trong các giao dịch xuất khẩu, nếu xảy ra tranh chấp về chất lượng hàng hóa, việc xử lý có thể kéo theo nhiều vấn đề phức tạp liên quan đến hàng hóa đang vận chuyển hoặc lưu kho, làm gia tăng chi phí đáng kể.
Do đó, quản trị rủi ro cần được triển khai ngay từ đầu, từ khâu lựa chọn và thẩm định đối tác (due diligence), đến đàm phán, soạn thảo hợp đồng và quản lý quá trình thực hiện. Rủi ro có thể đã tồn tại từ trước, như các tranh chấp về tài sản, nghĩa vụ thuế hay vấn đề quy hoạch.
Ngoài ra, cần lưu ý rằng hợp đồng không thể bao quát mọi tình huống. Khi điều khoản không rõ ràng, việc áp dụng pháp luật là điều tất yếu. Thậm chí, có những thỏa thuận dù được các bên đồng ý nhưng vẫn có thể bị vô hiệu nếu trái quy định pháp luật.
Theo luật sư Tuyết, trong quá trình thực hiện hợp đồng, nếu doanh nghiệp bỏ qua các vi phạm của đối tác, về sau sẽ rất khó xử lý. Do đó, nhận diện và kiểm soát rủi ro phải là quá trình liên tục, không phải phản ứng tình huống.
Ở góc độ chính sách, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cho rằng rủi ro pháp lý không chỉ là vấn đề của doanh nghiệp mà còn là vấn đề trực tiếp của các cơ quan nhà nước, cả ở trung ương và địa phương.
Để kiểm soát hiệu quả, trước hết cần nhận diện đúng các nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể. Trong đó, việc nâng cao nhận thức về yếu tố pháp lý trong đầu tư, đặc biệt là đầu tư nước ngoài, cần được thực hiện từ sớm, từ xa.
Bên cạnh đó, cần xây dựng đầu mối quản lý thống nhất, chuyên nghiệp, đồng thời tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ. Việc hiểu rõ nhà đầu tư, đồng hành cùng doanh nghiệp và xử lý vấn đề trên cơ sở pháp luật và thiện chí cũng là yếu tố quan trọng.
Ngoài ra, cần tăng cường vai trò của các cơ quan pháp lý, tư pháp và cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ pháp lý chất lượng, qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý rủi ro.
